مسئله جبرواختیارازآن بحثهایی ست که درمقام توضیح چندان حرفی برای گفتن ازآن نداریم.ودلیل آن این است که ماخوددر درون وبه شکل علم حضوری آنهارامی یابیم.برای مثال زمانی که کاری راانجام می دهیدمی دانیدکه خودتان اختیار و اراده داشتیدوبه انجام آن اقدام کردیدو از طرفی هم دردرون خودمی یابیدکه نیرویی برای انجام آن شمارا یاری می داده.کسی که به خداایمان دارد آن نیرو را اراده الهی می داندوکسی که چنین ایمانی نداردمعمولا از آن به بخت واقبال و شانس یادمی کند.درهرحال حتی کسی که درظاهرمی گویدمن به چنین اراده مافوقی اعتقادی ندارم امابازدرعمل می بینیدکه اینطورنیست.به عبارتی که مااراده خودرا درطول اراده الهی می بینیم اماچون سراسر زندگی ما پر از اعمالی ست که آنهارا اراده خودمان به همراه اراده الهی دربر گرفته به همین خاطردربیان آن ناتوانیم.به قول مولانا«ماهیان همیشه درآب/پرس پرسان زهم که آب کجاست؟».این نکته که ما درعین حال که اراده واختیارداریم امااراده ما درطول اراده الهی ست واین اراده اگرچه خوددرنوع خوداراده است اما به نسبت اراده الهی حکم جبررا دارد حلال بسیاری از مسائل است.
البته فهم این موضوع واقعاآسان نیست ونیازبه تفکرزیادی داردواما ازآنجایی که این اغتقادبه جبرو اختیار و از همه مهمترکنارآمدن این دو با یکدیگربه واسطه علم حضوری صورت می گیرد لذا بهترین راهکار این است که به جای توضیحات علمی هرکس به درون خودرجوع کندوبگویدکه آیا واقعا وقتی کاری راانجام میدهد می تواندبگویدکه کارمن نبوده دراین صورت می توان به پیشنهاد ابن سینا عمل کرد(همان که چنین شخصی را تنبیه کنی واگر علت آن را پرسیدبگوییدجبراست که مارا به تنبیه تو وا میداردتا جایی که بپذیرد اراده واختیار را)اماآیا ازطرف دیگرمی تواندبگویدهر کاری که انجام داده ام وحتی تصمیماتی که گرفته ام همه کارخودم بوده؟هدف از مطرح کردن این موضوع این است که به این نتیجه برسیم که بگوییم اختیارها در برابر اختیارهای والاتر حکم جبررا دارنداما درحقیقت جبرنیستند.مثل جوهرها که درمواجهه با جوهرهای بالاترحکم عرض رادارندیا مثل مغارب ومشارق شیخ اشراق که مشرق ها درمواجه بامشرق های بالاترحکم مغرب رادارنددرحالیکه درمقام خودمشرقند.جبری هم که در عالم برزخ وآخرت وجوددارد به نظر من از این نوع است.یعنی درواقع جبرنیست بلکه اختیاراست که درطول اختیاردنیوی ما قرار دارد اما چون اختیار دنیوی ما برآن سایه افکنده لذاتصور میکنیم که گرفتارجبر شده ایم ودیگر زندگی به این شکل حتی دربهشت معنایی ندارد.برای مثال آیا تاکنون به این فکر کرده ایدکه چرااهل دوزخ یکدیگررا فحش وناسزا میگویند؟گیرم که آتش جهنم دراختیارآنها نیست دشنام وبد وبیراه گفتن به یکدیگرکه دراختیارآنهاست.درواقع آنهابا اراده چنین کاری میکننداماچون آنها دردنیاآدمهای فحاشی یودندلذا اراده اخروی انها درطول اراده دنیوی قرارگرفته وآنها را وادار به چنین کاری میکندبه عبارتی انها با اختیاراین کار را میکنند اما این اختیار به دلیل اینکه درطول اختیاردنیوی آنهابوده لذا حکم جبررا دارد.یا وقتی خداوندبه مشرکین می گویدچرا غیراز خدارا می پرستیدید به دروغ خواهندگفت ماتورا می پرستیدیم چراآنها بازهم دروغ میگویند؟عذاب الهی به اجبارشامل آنها گشته اما چرا حداقل درروز قیامت با اختیار راست نمی گویند؟درواقع آنها اراده دارنداما چون دردنیا دروغگو بودندلذا اراده اخروی آنها تحت اراده دنیوی آنها قرارمیگیردو آنها رابه دروغ دعوت می کندیعنی ازیک نظربا اختیار در روز قیامت دروغ می گوینداز طرف دیگرجبر است.حتمابعضی روایات راشنیده ایدکه مثلا شخصی درجهنم درحال سوختن بودکه ناگهان نام پیامبر(ص)رامی بردو به همین دلیل ملائکه ای براو فرودمی آیدومی گویدچون نام پیامبر(ص)را بردی از دوزخ خارج خواهی شد.اگر چنین است آیاهرکسی نمی تواند نام پیامبر را ببردتا از دوزخ رهاشود؟ درواقع آن شخص با اراده چنین کاری را کردواگر اراده ای در دوزخ وجودنداشت آن مردچگونه بابردن نام پیامبر خودرا ازآتش جهنم رهامیکند؟امااین اراده درطول اراده دنیوی آن مردبود به این معناکه چون او دردنیا محب پیامبر(ص)بوده اما اهل عمل چندانی نبوده ولی ناگهان اراده دنیوی او به اراده اخرویش فرمان می دهدکه نام پیامبر(ص)را ببرد.اما چون شخص دیگری دردنیاچنین اراده ای نکرده وچون اراده اخروی ازاراده دنیوی فرمان می گیرد لذا برای شخص دیگری چنین اراده ای رخ نخواهددادونام پیامبر(ص) را نخواهد برد.به عبارتی یک شخص با اراده حتی درجهنم وبهشت زندگی میکنداما اراده او چون تحت لوای اراده دنیوی ست تنها چیزهایی را اراده خواهدکرد که ازاراده دنیوی بر او مجاز شمرده میشود.همچنانکه دردنیانیزچنین است یعنی شما زمانی اراده میکنیدکه خدای متعال اراده کند.پس کسی که دردنیا اهل علم بوده درآخرت هم اراده او بر علم خواهدبودواز علمای قیامت خواهدبودکسی که اهل نیکی بوده همینطور....وهمه اینها با اراده صورت می گیرد اما این اراده در طول اراده دنیوی حکم جبر رادارد.نقل است که عارفی درخواب شمرملعون را دید که سرگردان به آن طرف واین طرف می رفت به او گفت برو سزاغ امام حسین(ع)تا تورا شفاعت کنداما شمر گفت من بهشتی را که درآن حسین باشد رانمی خواهم.درواقع شمر بااراده خود وارد جهنم میشود وجبری درکارنیست وفقط این اراده درمواجهه بااراده دنیایی شمرحکم جبررادارد.ادامه تکامل درآخرت نیز چنین است.یعنی هرکسی به میزان اراده ای که دردنیا برای تکامل کرده درآخرت هم به همان شکل درمسیرتکامل گام خواهدبرداشت و توقفی صورت نخواهدگرفت.چون تکامل اجباری که دیگرتکامل نیست .پس شمادر آخرت بااختیار مسیرتکامل را ادامه خواهیدداد اما این تکامل به نسبت اراده دنیوی حکم جبر یا به عبارتی پاداش رادارد.ونکته مهمتراینکه ما چون اکنون دراین دنیاهستیم تصورمیکنیم که اتفاقات آخروی همگی جبراست یا به قول شما مرورگذشته است امازمانی که واردآن دنیاشویم متوجه خواهیم شدکه نه ! اختیاراست.برای مثال رنگ درنگاه خود جوهراست اما ازنگاه مثلا پوست عرض است.چون ما ازنگاه دنیا به آخرت می نگریم آن را جبر می بینیم زمانی که درآن مقام واقع شدیم چنین تصوری نخواهیم کردونخواهیم گفت که ما گرفتار جبر شدیم و در حق ما ظلم می شودچون خودمان با اراده میسوزیم واین اراده را اراده دنیوی ما فرماتن میدهدودر بهشت نیز چنین است. البته این مسئله به معنای نادیده گرفتن رحمت الهی دربهشت ودوزخ نیست.

نوشته شده در سه شنبه بیست و نهم فروردین 1391ساعت 13:1 توسط فاطمه رضایی| |